Theekransje

De gevaren van de musical Soldaat van Oranje

Laatst zag ik de musical Soldaat van Oranje. Deze productie draait ondertussen al een indrukwekkende zeven jaar en is de meest succesvolle theaterproductie in Nederland ooit. Het verhaal gaat over verzetsheld Erik Hazelhoff en volgt hem tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ondanks dat ik het niet zo heb op nationalisme en musicals, ben ik meegegaan omdat mijn familie graag naar deze musical toe wilde. Toegegeven: productioneel gezien is deze musical onwijs spectaculair. Het concept van een draaiend theater die naar de verschillende sets toe draait is heel slim en bijzonder en de sets zelf zijn mooi gebouwd en worden slim gebruikt. Ik heb best veel toneelstukken gezien, sommigen ook met heel innovatieve producties, maar de schaal waarop deze is neergezet is echt heel goed. Mijn probleem ligt dan ook zeker niet bij de productie. Mijn probleem ligt bij het verhaal.

Een korte samenvatting van het verhaal: student Erik Hazelhoff Roelfzema en zijn vrienden studeren aan de Leidse Universiteit als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. Door de oorlog zijn zij gedwongen een keuze te maken: gaan ze bij het verzet, doen ze niks, of sluiten ze zich aan bij de vijand? Erik en een aantal vrienden sluiten zich aan bij het verzet. Hij reist na een aantal mislukte verzet pogingen in Nederland naar Londen, waar hij in eerste instantie wil gaan vechten bij het Britse RAF. Een vriend van hem heeft het idee om zendapparatuur in Londen op te halen en dit naar Nederland te brengen, om zo een communicatienetwerk op te zetten. En zo geschiedde: de vrienden reizen tussen Engeland en Nederland om apparatuur te brengen en de verzetsstrijders met elkaar te laten communiceren,

In de foyer van de theaterhangaar is een klein museum ingericht. Hier kun je informatie krijgen over de Engelandvaarders en het verloop van de oorlog. Erik Hazelhoff Roelzema was een Engelandvaarder en heeft zijn verhalen opgeschreven in een boek. Veel van deze verhalen zijn historisch gezien moeilijk te factchecken. Echter, laten we ervan uitgaan dat hij in zijn boek de waarheid spreekt. De musical is een ander verhaal. Het boek werd eerst verfilmd, waarbij de regisseur en schrijvers veel karakters en gebeurtenissen hebben samengevoegd en zelfs verzonnen. Dit hebben ze gedaan om de film begrijpelijker en spannender te maken. Vanuit een film perspectief is dit logisch, maar het gevaar zit hem erin dat veel mensen dit, doordat de autobiografie met echte gebeurtenissen als grondslag is gebruikt, als een waargebeurd verhaal zien. Scenarist Gerard Soeteman zegt terugblikkend op de film dan ook: "Wel is het beeld ontstaan dat die film laat zien wat het verzet in Nederland was. Terwijl ik mijn schoonmoeder, die joodse kinderen heeft vervoerd naar onderduikadressen, veel meer het verzet vind. […]". Hetzelfde geldt voor de musical, die het verhaal nog verder heeft bewerkt en weer nieuwe personages heeft bedacht. Daarnaast zijn historische gebeurtenissen herschreven en komt Erik daardoor veel meer in de hoofdrol terecht dan hij daadwerkelijk speelde. Dit maakte hem tot de grote held van dit verhaal maakt terwijl hij eigenlijk één van de helden in een groep was.

De musical is erg zwart-wit, uiteraard om het verhaal begrijpelijker te maken. Het begint met een vriendengroep bij studentenvereniging Minerva. Als de oorlog uitbreekt kiest iedereen een kant. Hierdoor komen de vrienden soms tegenover elkaar te staan. Eén van hen sluit zich aan bij de Nazi's, terwijl ons hoofdpersoon Erik natuurlijk bij het verzet gaat. Door de setting rondom het verhaal wordt er een insinuatie gewekt dat dit een waargebeurd verhaal is. Het in de foyer gevestigde museum met informatie over Engelandvaarders geeft achtergrondinformatie. Omdat het gebaseerd is op het boek denken veel mensen dat de musical het verhaal laat zien dat Erik Hazelhoff in zijn boek beschreef. Wat het echt laat zien is een gedramatiseerd, deels verzonnen versie van dat verhaal. Hoewel Erik Hazelhoff ongetwijfeld zijn leven op het spel heeft gezet voor Nederland tijdens de oorlog en hij heel heldhaftige dingen heeft gedaan, vind ik het gevaarlijk om deze man op zo'n hoog voetstuk te plaatsen en hem zo te verheerlijken door zijn daden grootser te maken in het verhaal dan zij echt waren. Niet op de laatste plaats omdat zijn motivatie voor deze daden ook wel wat te wensen overlaat.

In de musical wordt vooral gesproken over vechten voor het vaderland. De Duitsers nemen in wat 'van ons' is. Hoewel dit natuurlijk een legitieme reden is om bij het verzet te gaan, wordt er grotendeels voorbij gegaan aan de groep die écht lijdt onder het regime van Hitler. Er wordt amper gesproken over Joden. Eén van Erik's vrienden is Joods, maar hij gaat al vroeg in het verhaal dood en daarna wordt er met geen woord meer over gerept. Het gaat allemaal om Nederland, en koningin Wilhelmina heeft het een aantal keer over 'de bevolking' die zij achterlaat. Ze groepeert dit volk tot één geheel, hoewel het duidelijk is dat een deel van het volk veel meer lijdt onder de oorlog dan de rest. Er wordt echter in dit hele verzetsverhaal geen specifieke aandacht besteedt aan het lijden van de Joden. Concentratiekampen worden alleen genoemd wanneer Erik's vriendin, een verzonnen karakter dat alleen bedoeld is om een romantisch plot in te brengen, er heen gestuurd wordt nadat ze is opgepakt voor haar rol in het verzet. Er wordt niet gesproken over de Joden die erheen gestuurd worden en hun dood vinden. Er is een insinuatie naar de gevolgen voor Joden doordat videobeelden laten zien dat er Joodse Wijken waren en dat mensen sterren moesten dragen, maar er wordt bijvoorbeeld niet gesproken over de Gestapo en concentratiekampen.

Erik gebruikt het verzet niet om Joden te helpen. En hoewel het beëindigen van de oorlog natuurlijk uiteindelijk ook automatisch leidt tot het beëindigen van het leed van de Joden, vind ik het vreemd en zelfs onverantwoord dat er met geen woord gerept wordt over de daden van Nazi-Duitsland tegen mensen van Joodse afkomst en alle andere bevolkingsgroepen die zij als ongewenst zagen. Alleen in het begin wordt een statement gemaakt, maar al snel gaat het meer over 'ons land terug krijgen' en 'de moffen verslaan' dan om individuele mensen te helpen. Een productie die zo veel publiek trekt heeft een mogelijkheid en misschien zelfs een verantwoordelijkheid om dit aan te stippen, al is het maar oppervlakkig. In een tijd waarin antisemitisme groeit vind ik het onverantwoordelijk om je platform niet te gebruiken om een reminder te geven aan mensen dat we deze denkbeelden al eerder hebben gezien. Het hoeft geen hoofdrol te spelen, maar het stilzwijgen is gevaarlijk.

Er is recent een nieuw boek uitgekomen over de rol van Wilhelmina in de Tweede Wereldoorlog. Uit dit boek blijkt dat het opzetten van het communicatie netwerk, waar onze hoofdrolspeler aan mee heeft geholpen, er juist voor heeft gezorgd dat veel verzetslieden gemakkelijk op te rollen waren voor de Duitsers. Daarnaast heeft ook Wilhelmina veel kritiek gekregen op de manier waarmee zij om is gegaan met het lijden van de joodse bevolking. In haar tijd in Engeland heeft ze in haar speeches amper stilgestaan bij deze gruwelijkheden. En hoewel ze in het verhaal van Soldaat van Oranje wordt neergezet als een sympathisant van het verzet, is er veel kritiek geweest dat dit verzet misschien groter was geweest en meer had gedaan voor de joden als zij zelf meer uitgesproken was geweest over dit probleem. Dat dit in het verhaal van Soldaat van Oranje niet naar voren komt kan ik begrijpen: het is immers pas achteraf mogelijk om de impact van deze daden in te schatten. Het sluit echter wel aan bij het gebrek van enige erkenning van de Holocaust in dit verhaal.

Soldaat van Oranje is productioneel een geweldige musical, ik had echter graag gezien dat het dichter bij de waarheid bleef en informeren zou verkiezen over glorificeren. Misschien is het naïef van mij om te verwachten dat een musical beter omgaat met de verantwoordelijkheid die het vertellen van een oorlogsverhaal met zich meebrengt. Er is niks mis met het eren van oorlogshelden en zonder deze mensen zou de oorlog er anders uit hebben gezien. Wat ik wel gevaarlijk vind is het vervormen van de waarheid, het verzinnen en uitvergroten van persoonlijke prestaties ter verheerlijking van één persoon en het weglaten van de grootste oorlogsmisdaden die gepleegd zijn.

Author image
Britt – 27 jaar – Ik word blij van thee, muziek, Netlfix, reizen, slapen en sarcasme. Maar vooral van thee. Thee is belangrijk. Ik heb meningen over dingen.