Theekransje

Sinterklaas: Een feest voor iedereen

Ik hoor het sommigen van jullie al denken: Oh nee, beginnen zij nou ook al te zeiken over deze discussie. We weten dat er inmiddels al veel geschreven is over dit onderwerp, maar toch wilden gastschrijver Bonnie en ikzelf nog een toevoeging doen. We willen graag duidelijk maken dat als je leuke herinneringen hebt aan Zwarte Piet, zoals de meeste Nederlanders dat zullen hebben, dat je niet per definitie een racist maakt. Met dit artikel is ons doel om op een rijtje zetten wat nou precies het probleem is.

Historische context
Ten eerste is het belangrijk om te begrijpen in welke context dit feest in zijn huidige vorm is ontstaan. Het lijkt rond 1850 te zijn ontstaan, een tijd waarin het westen, inclusief Nederland, nog een koloniale macht was. Een tijd waarin Groot-Brittannië nog maar net de slavernij in haar rijk had afgeschaft, en een tijd waarin slavernij in de Verenigde Staten en in het Nederlandse rijk nog in volle gang was. In 1850 was het dus de normaalste zaak van de wereld om zwarte mensen als slaaf en/of als ondergeschikt aan blanken te zien. In deze context is het Zwarte Piet figuur bedacht en populair geworden en het is dan ook niet gek dat zwarte Nederlanders daar aanstoot aan nemen.

Afgezien van de context, is er nog een groot probleem met de traditionele uitbeelding van Zwarte Piet: blackface, een vorm van entertainment die rond 1830 opkwam. Blackface houdt in dat blanke mensen zichzelf zwart schminken om negatieve stereotypes van zwarte mensen neer te kunnen zetten, zoals de “Zip Coon” die bedoeld was om vrije zwarte mensen belachelijk te maken. Het gevolg hiervan was om zwarte mensen te dehumaniseren en duidelijk te maken dat zwarte mensen ondergeschikt waren aan blanken. Deze vorm van entertainment was vooral populair in de Verenigde Staten, maar was zeker niet beperkt tot dat land. Deze pijnlijke stereotypes hielden ook niet op met bestaan toen de 19de eeuw afgelopen was. Een populair bevrijdingslied in Nederland na de Tweede Wereldoorlog was “He Whistled the ‘Old Zip Coon,’” een lied geschreven door een Nederlander waarin een zwarte muzikant (de “Zip Coon”) weigert om de muziek van zijn blanke bandleden te spelen en doodgeslagen wordt als gevolg daarvan. Blackface en de daarbij behorende stereotypes werden dus gebruikt als excuus om geweld tegen zwarte mensen te rechtvaardigen.

Stereotypes zorgen ervoor dat mensen worden gereduceerd tot een handjevol kenmerken, en omdat ze niet tot de (in dit geval blanke) norm behoren, worden ze altijd als “Ander” gezien. Blackface heeft als gevolg dat zwarte mensen onzichtbaar worden, want de mogelijkheid om zichzelf te representeren wordt hen afgenomen. Tegelijkertijd zorgt het voor een overdreven zichtbaarheid in de vorm van stereotypes die bepaalde stereotyperende kenmerken zoals dikke, rode lippen en kroeshaar enorm uitvergroten en geen ruimte laten voor genuanceerde representaties van zwarte mensen. Blackface heeft dus veel kwalijke gevolgen, die bijgedragen hebben aan de onderschikking van zwarte mensen aan blanken.

Racisme is een moeilijk onderwerp, niet in de laatste plaats omdat niemand een racist genoemd wil worden. In dit geval gaat het er echter niet direct om of blanke mensen racisten zijn omdat we Zwarte Piet lange tijd geen probleem vonden. Het gaat erom dat er een geschiedenis aan het figuur van Zwarte Piet vast zit die voortkomt uit een tijd waarin slavernij de norm was in het Nederlandse rijk en waarin blackface gebruikt werd om te benadrukken dat zwarte mensen minderwaardig waren. Ook al willen mensen Zwarte Piet graag los zien van het verleden om te benadrukken dat ze geen racistische bedoelingen hebben, die geschiedenis en het dehumaniserende effect van stereotypes verdwijnt niet zomaar. Daar moeten wij als samenleving actief aan werken, door kritisch te kijken naar onze eigen geschiedenis en te luisteren naar groepen die systematisch de mond gesnoerd wordt, onder andere door het gebruik van blackface.

“Blijf Van Onze Traditie Af!”
Bovenstaande leus lijkt een favoriet te zijn van mensen die op social media hun standpunt ten opzichte van de Zwarte Pieten discussie willen verdedigen. Er heerst verontwaardiging over het feit dat iemand problemen zou kunnen hebben met een onschuldig kinderfeest, een feest dat al zo verschrikkelijk lang in Nederland gevierd wordt, dat gezien wordt als een belangrijk deel van onze cultuur, en een feest waaraan veel gekoesterde herinneringen aan onze kindertijd verbonden zijn. Maar naast deze verontwaardiging heerst er een sterker gevoel, een gevoel van bedreiging, dat een zogenaamde kracht van buitenaf het einde van één van onze tradities kan betekenen.

Ten eerste is het belangrijk om onszelf eraan te herinneren dat tradities niet onfeilbaar zijn. Alleen omdat iets voor een lange tijd op een bepaalde manier gedaan wordt betekent dit niet dat er geen veranderingen mogen plaatsvinden. Vergelijk het bijvoorbeeld met veranderingen in de Grondwet: ooit zag men stemrecht voor vrouwen als iets ondenkbaars, maar na veel oppositie kwam er uiteindelijk algemeen stemrecht, iets wat we nu als vanzelfsprekend beschouwen. Hetzelfde geldt voor tradities. Waarom zouden deze statisch moeten zijn? En belangrijker, als er mensen zijn die pleiten voor verandering, als er mensen zijn die zich beledigd voelen door een traditie, wie zijn wij dan om te zeggen dat deze gevoelens overbodig zijn, of geen waarde hebben?

Een vergelijkbare situatie kan gevonden worden in de Verenigde Staten, waar er een groeiend dispuut bestaat over het gebruik van de Confederate Flag in de Zuidelijke Staten. Deze vlag, die tijdens de Amerikaanse burgeroorlog stond voor het bondgenootschap tussen de Zuidelijke Staten, wordt tegenwoordig door veel mensen gebruikt om uiting te geven van hun Zuidelijke identiteit, en bijkomende trots. Voor veel anderen, vooral Afro-Amerikaanse mensen, is de vlag echter een herinnering aan de oorlog waarin het symbool stond voor een bondgenootschap dat zich fel verzette tegen de afschaffing van slavernij. Het argument dat vaak naar voren wordt gebracht door voorstanders van de vlag is dat in hun ogen, de vlag niets meer te maken heeft met slavernij of racisme. Dit “wij zien het niet zo, dus het is niet zo” argument is gevaarlijk omdat het niet alleen de gevoelens van een grote groep mensen nietig probeert te verklaren, maar ook de discussie in zijn geheel.

De bedreiging die veel mensen lijken te voelen kan gezien worden als het gevolg van een bepaalde wij-zij mentaliteit. “Het zijn altijd dezelfde mensen die iets te klagen hebben”, en “Wie geeft hen het recht om over ons te oordelen” zijn bekende klanken als het op de Zwarte Pieten discussie aankomt. In dit idee van “de ander die ons beoordeelt” schuilt een bepaalde angst van buitenstaande krachten die de aanval op “ons” hebben geopend. Men lijkt zich in deze instanties niet te realiseren, of zich er niks van aan te trekken, dat de roep voor verandering niet van buitenaf komt, maar uit Nederland zelf. We leven tegenwoordig in een samenleving waar verschillende culturen, opvattingen, en normen en waarden samenkomen, en dat dit leidt tot bepaalde wrijvingen lijkt onvermijdelijk. De kritiek op Zwarte Piet is echter geen loze aanval, met het doel een traditie weg te vagen. Het is slechts een oproep tot een kleine, maar belangrijke, verandering die ervoor zorgt dat iedereen in Nederland zich fijn kan voelen bij het Sinterklaasfeest. Waarom zou dat teveel gevraagd zijn? Het is tenslotte een feest voor iedereen.

Het laatste punt dat wij willen maken is dat het veranderen van Zwarte Piet op geen enkele manier het einde van het Sinterklaasfeest betekent. Men schreeuwt moord en brand op social media, maar neem even een diepe adem en realiseer je dat het veranderen van het uiterlijk van Zwarte Piet echt op geen enkele manier de traditie schade aandoet. Opnieuw: verandering is niet slecht. “Ja maar de kinderen, die snappen dat niet. Het is een kinderfeest”. Precies, een kinderfeest voor iedereen. De huidige generatie die opgroeit met Sinterklaas is al getuige van de veranderingen die de traditie doormaakt, met name door de media en consumenten die langzaam stappen zetten in de goede richting. Uiteindelijk kunnen we alleen maar trots zijn dat we een belangrijke verandering hebben gemaakt die ervoor zorgt dat iedereen die nu in Nederland leeft, en in toekomstige generaties, van ons Sinterklaasfeest kan genieten.

Dit stuk is geschreven in samenwerking met gastschrijver Bonnie: 23 – Studeerde Engelse Taal en Cultuur en volgt nu een MA Film in Canterbury. Houdt van films, honden, en obsessief praten over Twin Peaks en andere series. Hoopt ooit op een berg ergens in Schotland te kunnen wonen met een dozijn kippen. Drukt haar gevoelens graag uit door middel van Business Fish stickers op Facebook. Zeer sporadische blogposts kunnen hier gelezen worden.

Author image
Student Gender Studies. Hashtag-misbruiker. Ik heb een zwak voor genetisch gemanipuleerde supersoldaten of anderszins onbereikbare figuren. Expert in Chris Evans' baard, social justice, en Sharknado.