Theekransje

Roofstaat: Ongemakkelijke geschiedenis

Geschiedenis. Het was altijd één van mijn favoriete vakken op school, maar ik was meestal een uitzondering. Een vaak gehoorde klaagzang is dat geschiedenis niet relevant is, want wat heb je nou aan al die stoffige feitjes over wie wat deed in de 16de eeuw? Op die manier klinkt het inderdaad ook niet heel spannend, maar toch is geschiedenis belangrijk. Zonder geschiedenis weten we namelijk niet wie we zijn als Nederlanders of zelfs als mensen. We kunnen niet zonder geschiedenis, want we worden er allemaal door gevormd. Je groeit immers niet op in een vacuüm dat losstaat van je eigen cultuur en geschiedenis; je wordt erdoor omringd en beïnvloed, of je wil of niet.

Als het op de vaderlandse geschiedenis aankomt, is er veel informatie verdwenen of “vergeten”. Ik vond het zelf altijd al behoorlijk verdacht als mijn geschiedenisboeken de acties van Engeland en Frankrijk in hun kolonies veroordeelden, maar ons tegelijkertijd werd verteld dat Nederlanders toch echt alleen braaf handel dreven in Indonesië. Toch viel mijn mond nog regelmatig open van verbazing toen ik Ewald Vanvugts boek Roofstaat ging lezen. Dit boek doet de koloniale geschiedenis van Nederland uit de doeken, zonder de harde feiten te schuwen.

Toegegeven, Roofstaat is geen gemakkelijk boek om te lezen. Afgezien van de behoorlijke lengte van zo’n 800 pagina’s, is het ook inhoudelijk vaak zwaar. In detail wordt er onthuld wat Nederlanders hebben aangericht in verschillende delen van de wereld en hoe deze feiten vervolgens weggestopt werden door zowel de overheid als door verschillende instanties. Wist je bijvoorbeeld dat in de 20ste eeuw op nationaal niveau is besloten dat er geen plaats is voor geschiedenis in kunstmusea? Dit is de reden dat het Rijksmuseum doodleuk schilderijen over gekolonialiseerde mensen en gestolen schatten uit andere werelddelen kan tentoonstellen, zonder enige context te geven. Op deze manier wordt het bloed en verdriet dat onlosmakelijk is verbonden met deze kunst wel heel gemakkelijk genegeerd.

Of wist je dat het begin van het VOC-succes het gevolg was van het uitmoorden en verjagen van de bevolking van de Banda-eilanden in Indonesië, die zo’n 15.000 inwoners telden? In 1980 werd deze volkerenmoord als volgt beschreven door G.D. Winius, een geleerde aan de Universiteit van Leiden: “Het is waar dat Jan Pieterz Coen enige Bandanezen liet vermoorden en scheepsladingen anderen liet deporteren om hun (volgens hem) onwettige handel tegen te gaan, maar deze episode, wanneer vergeleken met Aziatische rampen zowel daarvoor als daarna schijnt nauwelijks meer opmerkelijk dan een paar moorden per jaar in een metropool als Londen of Parijs - met andere woorden, niet benijdenswaardig, maar amper iets om bij stil te staan.” Het idee dat 15.000 ontwrichte levens, de gehele bevolking van deze eilanden, geen aandacht verdienen is veelzeggend over hoe wij met onze koloniale geschiedenis omgaan. Het zegt bovendien ook veel over de waarde die we toekennen aan de levens van niet-Nederlanders. Het zou namelijk ondenkbaar zijn dat als 15.000 Nederlanders op die manier vermoord of weggejaagd werden, die informatie weggemoffeld zou worden.

Brute details over martelingen en moordpartijen komen veelvuldig voor in Roofstaat, waardoor je die stoffige gebeurtenissen van de afgelopen eeuwen opeens levendig kan voorstellen. Maar waar Roofstaat echt in uitblinkt, is in het verband leggen tussen de winst die behaald werd dankzij koloniale acties, zoals de slavenhandel, en de gevolgen die dit heeft gehad voor de Nederlandse maatschappij. Ewald Vanvugt legt namelijk niet alleen de link naar materiële winst, want de conclusie dat veel mensen rijk zijn geworden over de ruggen van zwarte en bruine mensen is natuurlijk een open deur intrappen. Hij legt ook een verband tussen die rijkdom en de mogelijkheid voor Nederlanders om op te komen voor hun eigen rechten. Dankzij de groeiende welvaart als gevolg van kolonialisme kon er namelijk een middenklasse ontstaan. Die middenklasse ging vervolgens democratische rechten zoals het stemrecht eisen, waarna dit ook oversloeg naar onder andere de arbeidersklasse en vrouwen. Bovendien gaf kolonialisme een nieuwe kans aan lagere klassen, omdat zij nu opeens omhoog konden klimmen op de sociaal-economische ladder, wat ook bijdroeg aan een groeiend democratisch klimaat. Op deze manier hebben alle Nederlanders de democratie kunnen opbouwen met dank aan de winsten die behaald zijn uit het kolonialisme. Zulke conclusies laten zien hoe verreikend wit privilege is: terwijl mensen in Suriname en Indonesië uitgebuit werden en hun stem werd afgenomen, werd in Nederland ieders stem versterkt. Op die nalatenschap bouwen wij nu nog voort.

Het enige echte zwaktebod van Roofstaat is dat Ewald Vanvugt wat onkritisch lijkt te zijn over de relaties tussen Nederlandse mannen en buitenlandse vrouwen. Hoewel hij regelmatig benadrukt dat in andere delen van de wereld niet zo moeilijk gedaan werd over seks en monogamie vaak een onbekend concept was, wil dat niet zeggen dat alle relaties tussen Nederlanders en buitenlandse vrouwen losstonden van de machtsverhoudingen tussen kolonisator en gekolonialiseerde. Je kunt je afvragen in hoeverre deze “omhelzingen”, zoals Vanvugt ze noemt, vrijwillig waren als de vrouwen in deze gebieden zowel als Ander en als lustobject werden bestempeld.

Hoe dan ook, de informatie in Roofstaat zou in elke geschiedenisles voor moeten komen. We kunnen discussies over Zwarte Piet of etnisch profileren namelijk niet voeren als de meerderheid van de Nederlandse bevolking nog steeds in de waan verkeert dat wij Indonesiërs alleen maar een plezier hebben gedaan door ze te koloniseren of dat Michiel de Ruyter een nationale held is die een film verdient in plaats van een oorlogsmisdadiger. Pas als we snappen waar we vandaan komen, kunnen we gesprekken voeren over waar we als land naartoe willen gaan.

Author image
Student Gender Studies. Hashtag-misbruiker. Ik heb een zwak voor genetisch gemanipuleerde supersoldaten of anderszins onbereikbare figuren. Expert in Chris Evans' baard, social justice, en Sharknado.